اکنون، ما و شریعتی/ دنیای امروز به دنبال حل کدام پرسش است؟

[ad_1]

اکنون, ما و شریعتی دنیای امروز به دنبال حل کدام پرسش است

اکنون, ما و شریعتی , عنوان همایشی علمی است که به بهانه چهلمین سالگرد علی شریعتی در تیرماه امسال به همت بنیاد شریعتی برگزار خواهد شد مقصود از اکنون در عنوان همایش, اشاره به زمانه و زمینه حاضر است و منظور از ما همه کسانی اند که دغدغه مسائل زمانه خود را دارند و همچنین آنان که از طریق امتزاج افق خود با افق شریعتی سعی در مواجهه با معضلات و مسائل زمانه خود دارند


به بهانه این همایش دو پرسش اصلی با نسل هایی از روشنفکران متأثر از شریعتی و نیز موافقان و منتقدان او در میان گذاشته شد:


١) بحران مبتلابه امروز ما و ‏پرسمان اصلی این دوران را چه می دانید؟


۲) با توجه به میراث شریعتی و پیشینه و پشتوانه هم اندیشی و هم سخنی در ‏سرمشق گفتمانی و صورت بندی معرفتی دوران او، اکنون چه راه حل، خروجی و برون رفتی ارائه می دهید؟


علی معظمی در پاسخ به این دو پرسش بر پروژه «بازگشت به خویشتن» شریعتی متمرکز می شود و آن را در نقطه مقابل روشنگری می داند: نه به این سبب که روشنگری را می توان به منشائی «غربی» بازگرداند، بلکه به سبب منطق درونی شان. او می کوشد با این مقایسه نشان دهد که چگونه در منطق بازگشت به خویشتن آن جمود و ظلمت و موهوم پرستی مورد اشاره شریعتی در نهایت از مرکز توجه خارج می شود.


محمدجواد غلامرضاکاشی شریعتی را یک میراث تاریخی و سنت نوشریعتی را فراخوان کردن او در موقعیت تاریخی متفاوت می داند. او دو عامل را موجب تداوم شریعتی و بحث های پیرامون او می داند، یکی نسلی که نوجوانی و جوانی خود را با شریعتی آغاز کرد و در پرتو آرای او دیندار و پرانگیزه در عرصه سیاسی شد و دوم علاقه به اسلام سیاسی و روایت چپ از اسلام گرایی. او در پاسخ به دو پرسش حاضر، تفکر شریعتی را یکی از مهم ترین منابع فهم سیاسی از اسلام در بستر منازعات جهان مدرن عنوان می کند.


پیش از این مقصود فراستخواه، عباس منوچهری و احسان شریعتی به این دو پرسش پاسخ داده بودند. آنچه در ادامه می آید، پاسخ های محمدجواد غلامرضاکاشی و علی معظمی است، با این توضیح که متن سخنرانی کاشی در بنیاد شریعتی در حکم پاسخ به این دو سؤال است.




این یادداشت به قصد تأمل در این دو پرسش به هم پیوسته نوشته می شود: مسئله اصلی دوران و زمانه ما چیست؟ از میراث فکری شریعتی چه پاسخ یا پاسخ هایی برای این مسئله می توان برگرفت؟


نخستین مفروض پرسش ها این است که می توان مسئله ای را به عنوان مسئله «اصلی» دوران «ما» برکشید و نشان داد؛ فرض دیگرش این است که «ما»یی وجود دارد، واحد و قابل اشاره، که این مسئله مسئله (اصلی) اوست. و فرض سوم اینکه «می توان» از «میراث شریعتی» برای پاسخ به چنین مسئله محتملی کمک گرفت. من در هر سه این ها تردید دارم. این تردید در درجه اول متوجه این است که حتی اگر چیزی چون مسئله اصلی دوران در میان باشد بتوانم بیابم و نشانش دهم. از صورت بندی تردید در فرض دوم می گذرم هرچند در ضمن نوشته اشاراتی به تلویح به آن خواهد رفت. فرض سوم اما به تبع فرض اول مورد تردید است.


اما نیک که بنگریم این پرسش ها به یک معنای مهم موجه اند: به نظر می رسد که خود علی شریعتی همین گونه به دورانش می نگریست و مسئله ای اساسی در آن می دید. مسئله ای که به تعبیری جهانی هم بود. اگر در این تشخیص اشتباه نکرده باشم، مجالی گشوده می شود تا به نوعی به پرسش های آغازین بپردازیم.


بازگشت به خویشتن


می توان نشان داد، هرچند من در اینجا این کار را نمی کنم فقط آن را فرض می گیرم، که مسئله اصلی دوران از نظر شریعتی مسئله «بازگشت به خویشتن» بوده است. او در نوشته ها و سخنرانی های متعددی به این مسئله پرداخته است. از جمله یکی از روشن ترین و مستقیم ترین آنها سخنرانی ای است که با همین عنوان «بازگشت به خویشتن» در دانشگاه جندی شاپور ایراد شده است (بازگشت، مجموعه آثار شماره ۴، صص ۱۵ تا ۴۰) که در اینجا می خواهم بر آن متمرکز شوم. تاریخ سخنرانی در مجموعه آثار او مشخص نشده است ولی از شواهدی در متن آن به نظر می آید که باید متعلق به سال ۱۳۵۲/١٩٧٣ باشد. سخنرانی در حال و هوای جنبش های ملی گرایانه و استقلال طلبانه در جهان سوم ارائه شده است؛ جنبش هایی که به نوعی و از وجوهی حامل همین مسئله بازگشت به خویشتن هستند.


سخنرانی با بیان این مطلب شروع می شود که «جامعه ما مثل هر جامعه دیگری و زمان ما مثل هر زمان دیگری قالب ریزی شده و افکار آن قطب بندی و عقاید استاندارد شده است .» (ص ۱۷) پس از اندکی تفصیل درباره اینکه حتی روشنفکران هم معمولا در این قالب ها جا می گیرند شریعتی استثنایی قایل می شود «اما بعضی ها این شانس را ندارند که از میان استاندارد های موجود […] قالبی را اختیار کنند […] چنین افرادی همیشه غریب و بدفهمیده شده می مانند و ضابطه های معلوم انتخاب کردن ندارند و قهرا باید افراد مأیوسی باشند .» (ص ۱۸) این «روشنفکران ناامید» وقتی به جامعه خود نگاه می کنند نتیجه می گیرند که «قرن ها باید بگذرد تا آنچه که در عمق اندیشه مردم جای گرفته و باعث جمود و رکود آنها گردیده است به آگاهی، حرکت و درست اندیشی تبدیل شود» (همان). این روشنفکران ناامید و بی نام و نشان اما در باقی سخنرانی تأثیری ندارند: صرفا واسطه ای ادبی هستند تا برای اول بار اوصافی برای جامعه شان نقل شود. در عین ناباوری این روشنفکران «ناگهان معجزه ای رخ داد و چه معجزه شگفت انگیزی که جامعه شناسان نتوانستند بفهمند . جامعه ای که فساد، تباهی، جهل و غفلت و تکرار مکررات، و سنت پرستی، و موهوم پرستی، و بردگی را تا اعماق وجودشان احساس می کردند ناگهان برخاستند، خون گرم حیات و حرکت و جنبش در آنها به وجود آمد و این ماسک مبتذل را از چهره خود انداختند و همان نسل، چهره یک انسان آزاد بیدار و مسئول مصمم را به خود گرفت، و از بطن یک جامعه مرده و قبرستانی و فاضلاب تاریخ، ناگهان حرکت و حیات ایجاد شد .» (ص ۱۹). این «معجزه» محصول نوعی از «آگاهی» است. البته نه آن آگاهی «بخشنامه ای، صادراتی و مد که ناگهان مثل یک بسته مواد خوراکی استانداردشده و مارک خورده از غرب برسد» بلکه «آگاهی مستقل گروهی که بر اساس تاریخشان، ناهنجاری هایشان، مشکلاتشان و تأثیر بر روی عامل های انحطاط جامعه شان ناگهان به آگاهی می رسند.» (همان)


این «آگاهی» چه می کند؟ «همین گونه آگاهی است که می آید و جامعه ای را که طی چند صد سال و حتی چند هزار سال در جمود و ظلمت متوقف شده بود و حتی همه، روشنفکران، جامعه شناسان، خودشان را هو می کردند و دنیا هم آنها را به عنوان یک ملت مبتذل، که اساسا ساخته شده اند برای اینکه به استعمار غربی سواری بدهند می شناخت، نجات می دهد.»


(همان) پس از یک طرف با جوامعی طرفیم که دستخوش «جمود و ظلمت» و «موهوم پرستی» است و از طرفی غرب که از آنها «سواری» می گیرد. از قرار این آگاهی ناگهان و در یک نسل کل این وضعیت را تغییر داده است.


با این مقدمه که نوعی ارج گذاری بر جنبش های استقلال طلبانه جهان سومی و مبارزات ضد امپریالیستی است شریعتی به سراغ طرح مسئله اساسی اش می رود و به همین منبع معتبر منتسب اش می کند: «می خواهم در اینجا به یک مسئله اساسی بپردازم . مسئله اساسی ای که در میان روشنفکران الان مطرح است . میان: روشنفکران افریقا، روشنفکران امریکای لاتین، آسیا، و تازگی هم در ایران مطرح است، و آن مسئله: «بازگشت به خویش است .» (ص ۲۲) بعد اضافه می کند که «مسئله بازگشت به خویشتن، شعاری نیست که الان در دنیا مذهبی ها مطرح کرده باشند، بلکه بیشتر روشنفکران مترقی غیرمذهبی این مسئله را برای اولین بار مطرح کرده اند .» (ص ۲۳)


با وجود اشاره به جمود و ظلمت و موهوم پرستی از همان ابتدا آشکار است که مسئله شریعتی با غرب است: غرب که استثمار می کند، غرب که کشورها را تک محصولی کرده است، غرب که هر کشوری را به طریقی از خویشتن خودش دور کرده: به افریقایی گفته تو تمدن نداری و به ما که نمی توانسته بگوید فرهنگ و تمدن نداری گفته است که تمدن داری ولی فرهنگ ما را «مسخ» کرده است (ص ۳۲).


در اینکه غربی کیست هم شریعتی جای تردید چندانی باقی نمی گذارد: همه غربیان خصوصا آنهایی که ممکن است به غلط تصور کنید در طرف آزادی خواهی ایستاده اند. تنها غربیانی که عنایت او شامل حالشان می شود مستمعان سخنرانی اش درباره کربلا در «کلژ دو فرانس» هستند که حرف شریعتی را می فهمند و «برایش دست می زنند»: (سخنرانی او درباره کربلا را می فهمند چون در ذهن آنها مفهوم «مسخ شده اش نیست» (ص ۳۵) درحالی که در دانشگاه های ایران که اذهان شان پر از مفاهیم مسخ شده است همان حرف های شریعتی را نمی فهمند (همان)). شریعتی عامدانه از روشنفکران غربی قول هایی می آورد که حاکی از حمایت آنها از استثمار است: «ارنست رنان انسان دوست می گفت که غرب نژاد کارفرما و شرق نژاد عمله است» (ص ۲۰)؛ موریس تورز، رهبر حزب کمونیست فرانسه […] می گفت که […] ملت افریقا […] ملت نیستند هنوز در حال ملت شدن اند. یعنی تسلط استعمار فرانسه بر اینها موجه است.» (همان)؛ «برتراند راسل […] یک آزادی خواه مشهور دنیا […] می گوید نفت مال تمدن است […] یعنی مال شما نیست مال آن کسی است که بتواند از آن استفاده کند.» (ص ۳۷). البته از روشنفکران دیگری هم یاد می شود که چنین اظهاراتی از آنها نقل یا یافت نشده است اما چون مورد توجه روشنفکران ایرانی بوده اند نواخته شده اند: «بکت یک بوق علی شاه غربی است، و همان عامل تخدیر و خوابی است که در قرن ششم و هفتم وارد خون ایرانی کردند تا خون او را مسموم کنند…» (ص ۳۴) اینکه به قول شریعتی «بکت بازی» چه ربطی به قرن ششم و هفتم هجری دارد، البته موضوعی نیست که پرداختنش مورد علاقه شریعتی باشد اما منطق خطابی همین جمله و افعال مجهول «وارد کردند» و «مسموم کنند» درخور توجه است: در قرن ششم و هفتم هم اگر ناروایی از جنس تخدیر بر ایرانی رفته عاملش «دیگری» بوده است و به همین مناسبت ساموئل بکت هم لقب صوفیانه تحقیرآمیزی می گیرد.


تا اینجا شریعتی با استناد به اجماع روشنفکرانی در شرق نتیجه گرفته است که باید به خویشتن بازگشت. حال مسئله این است که کدام خویشتن؟ به خویشتنی که مسخش کرده اند که نمی شود برگشت. از طرف دیگر خویشتن آن آفریقایی هم با خویشتن من ایرانی یکی نیست که به آن برگردم (صص ۳۲-۳۳). جالب است که برای اثبات لزوم بازگشت به خویشتن استناد به اجماع روشنفکرانی که بخش عمده ای از آنها افریقایی بودند مشروع بود؛ آنها از عمده ترین نمونه های معجزه بازگشت به خویش نیز هستند. اما خویشتنی که مشمول قاعده بازگشت است میان ما و آنها از قرار یکسان نیست.


فراتر از این شریعتی صراحت دارد که خویشتن انسانی مشترکی هم در میان نیست. برای اینکه این امر مؤکد شود باز از دوگانه ما و غرب استفاده می کند: «پس به کدام خویشتن برگردیم، به کدام خویشتن؟ آیا همه در یک مفهوم موهوم و مطلق به نام بشریت، اومانیسم، غرق بشویم؟ […] تا وقتی به قول آنها ما بومی هستیم و آنها انسان اند هرگونه شریک بودن اومانیستی با آنها خیانتی است به وجود خودمان.» (صص ۳۵-۳۶) حتی فرض انسانیت مشترکی که بخواهد ما را با «غربی» در یک گروه قرار دهد خائنانه است. (همان) از طرف دیگر، «اگر به خویشتن نژادی ام برگردم به راسیسم و فاشیسم و جاهلیت قومی نژادی دچار شده ام و این بازگشت ارتجاعی است.» (ص ٣٧) و بازگشت به مذهب فعلی تحصیل حاصل است. (ص ۳۹)


سرانجام در انتهای سخنرانی شریعتی آن خویشتنی را که باید به آن بازگشت عرضه می کند: «در یک کلمه می گویم: تکیه ما به همین خویشتن فرهنگی اسلامی مان است و بازگشت به همین خویشتن را باید شعار خود کنیم، به خاطر اینکه این تنها خویشتنی است که از همه به ما نزدیک تر است و تنها فرهنگ و تمدنی است که الان زنده است و تنها روح و حیات و ایمانی است که در متن جامعه الان که روشنفکر در آن جامعه باید کار کند، زندگی دارد و تپش دارد.


اما اسلام را باید از صورت تکراری و سنت های ناآگاهانه ای که بزرگ ترین عامل انحطاط است به صورت یک اسلام آگاهی بخش مترقی معترض و به عنوان یک ایدئولوژی آگاهی دهنده و روشنگر مطرح کرد، تا این آگاهی که مسئولیت روشنفکر، مذهبی یا غیرمذهبی، برای بازگشت به خویش و آغاز کردن از خویش، از آنجا شروع می شود، بر پایه عمیق ترین واقعیت معنوی و شخصیت حقیقی انسانی خودمان که زنده است و موجود در متن جامعه است استوار بماند و از این سرمایه تغذیه کند و بر روی پای خویش بایستد و درعین حال با یک تبدیل، اسلام از صورت سنتی اجتماعی، به صورت یک ایدئولوژی و از صورت مجموعه ای از معارف علمی که تدریس می شود، به صورت یک ایمان خودآگاهانه و از مجموعه ای از شعائر و علائم و اعمال که فقط برای ثواب اخروی انجام می شود، به صورت بزرگ ترین نیرویی درآید که به انسان پیش از مرگ مسئولیت و حرکت و میل به فداکاری می بخشد، و به عنوان استخراج ماده عظیمی درآید که آگاهی و عشق را از متن این جامعه روشنفکر دربیاورد و آن معجزه پرومته ای را در این نسل به وجود آورد.


و اعجازی که زاییده آگاهی و ایمان است با این نیرو پدیدار گردد، و جمود ناگهان تبدیل به حرکت و جهل ناگهان تبدیل به آگاهی شود و این انحطاط چندین قرنه، ناگهان تبدیل به یک رستاخیز و خیزش قیامت زایی گردد و به این شکل، هم روشنفکر (مذهبی و غیرمذهبی) به خویشتن خودآگاه انسانی زنده نیرومندش برگردد و در برابر استعمار فرهنگی غرب بایستد، و جامعه خودش را که به وسیله نیرویی تخدیر می شود، به وسیله نیروی مذهب بیدار کند و به حرکت بیاورد و بر روی دو پای انسان تولیدکننده معنوی بایستد.


هم به صورت نسل ادامه دهنده تمدن و فرهنگ و شخصیت معنوی خودش باشد، و هم به صورت پرومته هایی، که آتش خدایی را به زمین می آورند، جلوه کند.» (ص ۴۰)


پس از بازگشت


در همان ابتدای سخنرانی شریعتی اشاره می کند که گرچه رویکرد او اصالتا مذهبی است اما باور دارد که می تواند برای «روشنفکری که احساس مذهبی هم ندارد» (ص ۲۳) کارآمد باشد و مورد قبول همه جناح ها. پارادوکس اینجاست که شریعتی با نفی نسخه پیچی های یکسان غربی ها شروع می کند (از جمله بحث غریبی که درباره مونوکولتور و کولتور پیش می کشد (صص ٢٥-٢٦)، در نهایت چیزی که می خواهد به آن بازگردد از آنجا موجه می شود که «تنها» تمدن موجود و زنده است – که البته او می خواهد آن را دگرگون کند و همانگونه که هست هم نمی پسنددش.


امروز می توان گفت که «بازگشت به خویشتن» در مقام یک پروژه قرن بیستمی، همانگونه که شریعتی می ستودش به انجام رسیده است. شاید توصیف ما از آنچه شریعتی معجزه ناگهانی می خواندش با او یکسان نباشد. استعمار تقریبا از همه قلمروش عقب نشسته است. در بسیاری از کشورها در آسیا و افریقا و امریکای لاتین انقلاب های استقلال طلبانه به ثمر نشسته و هویت های ملی در اغلب این کشورها رشد کرده است. شریعتی منادی پروژه ای بود که ابعاد جهانی داشت و در همان قرن بیستم تکمیل شد و امروز شاهد ثمرات آن هستیم.


باید پرسید که اگر بازگشت به خویشتن مسئله روز و دوران شریعتی بود، حاصل آن را امروز چگونه باید ارزیابی کرد؟ شریعتی دیگر در میان ما نیست تا مخاطب چنین پرسشی باشد. واقعیت اما این است که دیگرانی هم که هستند و در طرح این مسئله ها سهیم بودند خود را با چنین پرسشی مواجه نمی بینند. امروز هنوز از آن نهضت های رهایی بخش با همان حال و هوای ستایش آمیزی یاد می کنیم که شریعتی می کرد، هرچند در فن خطابه به پای او نرسیم، اما نمی پرسیم که سوای به دست آوردن استقلال، منطق بازگشت به خویشتن که در پس آن حرکت ها بود ما را به کجاها برده است؟ مثلا نمی پرسیم رابرت موگابه که زمانی رهبر یکی از پرشورترین نهضت های استقلال طلبانه بود، امروز کیست؟ هنوز چنان از اثرات استعمار حرف می زنیم که انگار نه انگار در بسیاری از کشورهای استعمارزده سال هاست سالگرد پیروزی جنبش هایی را جشن می گیرند که برای دست یابی به عاملیت خویش جنگیدند. امروز آن خویشتن ماییم. حال ما چگونه ایم؟ ما چگونه در این مبارزات پیروز شدیم؟ خویشتن گرایی های برآمده از دل منطق بازگشت به کجاها کشید و اکنون در جهان چه نقشی بازی می کند؟


«بازگشت به خویشتن» می گفت خویشتن مطلوبی داشته ایم که از ما جدایش کرده اند و باید به او بازپیوندیم. به بازجستن هویتی فراخوانده می شدیم که بهتر از آنی بود که در لحظه حال داشتیم. اگر هر هویتی بالطبع خود را می خواهد و دوست می دارد، منطق بازگشت به خویشتن می گوید که آن هویت مفقود را باید بیشتر خواست و دوست تر داشت: او همان «ما»ی بهتر ماست. پس قابل فهم است که وقتی او را بیابیم، یا به سویش حرکت کنیم دیگر به نقد و خراشیدنش تن ندهیم.


پروژه بازگشت به خویشتن در یک معنا در نقطه مقابل روشنگری است: نه به این سبب که روشنگری را می توان به منشائی «غربی» بازگرداند، بلکه به سبب منطق درونی شان. اگر تعبیر کانت را معرف بگیریم «روشنگری خروج آدمی است از نابالغی به تقصیر خویشتن خود. و نابالغی ناتوانی در به کارگرفتن فهم خویشتن است بدون هدایت دیگری.» (روشنگری چیست؟ ترجمه سیروس آریان پور، ص ۱۷). مفروض روشنگری این است که اگر هم هدایت فهم ما به دست دیگری افتاده است و ازاین رو نابالغ مانده ایم، این تقصیر خود ماست: در مقابل منادی بازگشت به خویشتن حتی وقتی در قرن ها پیش به مایه تخدیری اشاره می کند عاملیتش را به دیگری ای، گیرم مجهول، نسبت می دهد. روشنگری فرد را هدف می گیرد و هر فرد را فرامی خواند که «جرأت اندیشیدن» داشته باشد. بازگشت به خویشتن ما را به تمدنی، به فرهنگی بازمی خواند که زنده بودن و فراگیر بودنش را بی چون و چرا مفروض می گیرد. روشنگری به فهم می خواند؛ بازگشت به خویشتن به آگاهی ای با محتوایی معلوم برای رسیدن به مقصدی کمابیش مشخص، و البته با هدایت دیگری. اینکه هرکدام از این وجوه تا چه اندازه در زندگی جمعی بشریت دخیل هستند می تواند خود «مسئله»ای باشد و طرح شود. این مقایسه می خواهد بر آن انگشت بگذارد که چگونه در منطق بازگشت به خویشتن آن جمود و ظلمت و موهوم پرستی مورد اشاره شریعتی در نهایت از مرکز توجه خارج می شود.


شریعتی روشنفکری بود که در مقام یک ایدئولوگ توانست بر جمع کثیری از مردمان و خصوصا جوانان روزگار خود تأثیر بگذارد و همان نقش «پرومته واری» را که می گفت داشته باشد. او خود بهترین عامل به نظریات خود بود، خصوصا در ترغیب به «بازگشت». نقشی را که او یافت هیچ کس از سلک او تکرار نکرد و به تکرارش نزدیک هم نشد. اگر در میان ما بود جا داشت بپرسیم که نظرش درمورد «آتشی» که آورد چیست؟ آتش خدایی بود؟ باید از وارثان او نیز پرسید که این خویشتن بازیافته را چگونه می بینند؟ حال امروزین ما، تا همان اندازه که به این «بازگشت»مربوط می شود، چون است؟

[ad_2]

لینک منبع

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *